Door prof. dr. Henry A. Hänni, FGA.
Samengestelde edelstenen, aan elkaar geplakt langs de rondist, zijn klassieke voorbeelden in een op de praktijkgerichte gemmologische opleiding. Maar tijdens mijn bezoek aan de Asia World Jewellery Fair in september 2014 kwam ik de moderne variant van de doublet techniek tegen.
Het is overtuigend materiaal dat dienst kan doen als vervanging van kostbare edelstenen zoals smaragd, tanzaniet en paraïba-toermalijn. Het bestaat uit natuurlijk edelsteenmateriaal dat is samengevoegd door een laag gekleurde lijm. Omdat het materiaal tamelijk gemakkelijk door professionele gemmologen kan worden herkend, mag het geen bedreiging vormen voor de edelsteensieraad kopende consument.
Vroeger
Toen ik nog edelsteenidentificatie doceerde had ik altijd dit blauwe voorbeeld bij me, dat er uit zag als een saffier. De bovenkant is een dunne kroon van almandien granaat met de vanzelfsprekende rutielnaalden. De dikkere onderkant van de steen was gemaakt van kobalt blauw glas, vastgesmolten aan de granaat.(fig. 1)
Met behulp van de microscoop kan je ook de enkele ronde luchtbellen in de contactlaag zien. Andere soortgelijke voorbeelden hebben ook granaat toppen maar met groene of rode paviljoenen. (fig. 2)
Granaat wordt hoofdzakelijk voor de bovenzijde gebruikt vanwege de hardheid en de hoge glans van dit materiaal. De aanwezige rutielnaalden wekken de indruk dat het hier om een natuurlijke steen gaat is een ‘positieve’ bijwerking. Dergelijke stenen zijn tamelijk zeldzaam en komen voor in oude juwelen die voor hun goud werden gekocht. Dergelijke stukken zijn waarschijnlijk gemaakt voor 1950.
Een verbetering van het doublet idee was om voor de bovenzijde origineel edelsteenmateriaal te gebruiken, bijvoorbeeld natuurlijke saffier als top en voor de onderzijde een Verneuil synthese die de gewenste kleur produceert. (Figuur 3A + B). In deze moderne variant van het doublet ligt de contactlaag exact op de rondist en wordt een kleurloze lijm gebruikt. De aanwezigheid van natuurlijke insluitsels in het bovenste gedeelte van het voorgewende materiaal en de zeldzaamheid van belletjes in de lijmlaag maken dat deze doubletten moeilijker te identificeren zijn, helemaal als ze zijn gezet.
(fig. 3A en 3B)
Andere bekende doubletten bestaan uit een dunne laag maansteen met een cabochon geslepen kwarts er boven op. Een andere zeer succesvolle doublet-versie heeft een basis van chalcedoon en een topzijde van opaal. Dit leidt naar het triplet, een combinatie van bijna zwart glas met een 1mm dikke opaal laag afgedekt met een transparant glazen top. Rariteiten zoals een citrien cabochon op een basis van ulexiet worden verder in dit artikel niet genoemd.
Het huidige materiaal
Op de Hong Kong Jewellery and Gem Fair in november 2014 werd de auteur verrast toen hij op een stand een perfect uitziende, facetgeslepen stenen in modekleuren aantrof, zoals rode toermalijn, tanzaniet, mandarijn granaat, paraiba toermalijn en smaragd.(fig. 4)
Dit materiaal wordt geproduceerd door een Duitse edelsteenslijperij, Viktor Kämmerling, in Idar Oberstein. Dit bedrijf produceert al bijna 100 jaar doubletten en wordt nu geleid door de derde generatie. De firma beschrijft in detail hun alternatieven voor dure edelstenen. De edelsteen-vervangers worden gemaakt van kleurloze beryl (voor de smaragd vervangers) of kleurloze topaas (voor spessartien, tanzaniet, paraiba en rode toermalijn) en kleurloze toermalijn (voor een andere paraiba vervanger). In al deze doubletten komt de kleur uitsluitend van de lijmlaag tussen de kroon en het paviljoen. De stenen zijn overwegend tussen de 2 ct. en 10 ct. in gewicht.
Samenvatting
Zoals omschreven staat in de promotiefolder ‘Doubletten zijn geen neppers, maar redelijke alternatieven voor de massieve edelsteen. Laakbaar is alleen het achterhouden van de informatie dat het een doublet is.’ Feit is dat het CIBJO Gemstone Book de doubletten samengestelde stenen noemt. Het is niet moeilijk het samengestelde karakter te herkennen als het doublet ongezet is en ondergedompeld in water. Met een 10x loep lijkt vanaf de zijkant de rondist kleurloos, uitgezonderd een minder dan een mm dik kleurstreepje.(fig. 5)
Belangrijk: de gebruikte materialen zoals de kleurloze topaas, de beryl en de toermalijn kunnen de voor deze materialen typerende insluitsels hebben. De identificatie van doubletten kan dus gedaan worden door de gekleurde lijmlaag te observeren. Ook helpt het typische gedrag onder de polariscoop in de richting van een samengestelde steen wijzen.
De revival van de doubletten is in feite een nieuwe uitvoering van een oud businessmodel. Overtuigend uitziende stenen voor een fractie van de prijs van hun natuurlijke tegenhangers zal diegenen die zich geen paraiba toermalijn, mandarijn granaat of anderen kunnen permitteren genoegen doen. Zij stellen de modebewuste consument in de gelegenheid de trends te volgen en zich te tooien met kleurstenen. Ondanks dat Kämmerling correct het doublet karakter van zijn stenen aangeeft, moet een kanttekening bij worden geplaatst bij door de hem gebruikte term smaragddoublet. Ondanks dat beryl is gebruikt als materiaal komt de groene kleur van de lijmlaag. En dus moet het zijn een beryldoublet in smaragdkleur.
Over de auteur:
Henry A. Hänni, FGA is gepensioneerd hoofd van het SSEF (Schweizerische Stiftung für Edelsteinforschung) het Zwitser Gemmologisch Instituut in Basel en werkt momenteel als zelfstandig gemmoloog.